9,9 C
Warszawa
wtorek, 24 maja, 2022

Historia monety

Must read

Historycznie ludzkość wymieniała się towarami, aby zapewnić sobie potrzebne do życia środki. Był to barter, który powoli również wprowadził usługi do wymiany pomiędzy ludźmi specjalizującymi się w najróżniejszych wyrobach. Były to początkowo proste rzeczy – jedzenie, sól, narzędzia, skóry do ubioru lub broń. W miarę rozrastania się poszczególnych plemion, obszary barteru powiększały się znacznie. Około 3 tysięcy lat temu, w epoce neolitu, produkowano siekierki z krzemienia pasiastego z okolic Krzemionek Opatowskich, które znaleziono na obszarach obecnego województwa kieleckiego.  Archeologowie obliczali odległości barteru dochodzące w tej epoce do 1000 km, co trwało setki lat. Epoka brązu, a potem epoka żelaza, wprowadziła lepsze narzędzia i broń właśnie z tych metali. Ponieważ barter w tych epokach rozwinął się na dużych obszarach, pojawiły się pierwsze namiastki pieniądza – zwane płacidłami. Stały się nimi produkty które miały długotrwały żywot jak futra, skóry, kawałki tkanin lub metalu, które ułatwiały wymianę pomiędzy plemionami na różnych terenach.

Rozwój barteru w ciągu następnych setek lat doprowadził do konieczności używania trudno uzyskiwanych i rzadko istniejących metali, jak miedz i złoto. Wprowadziło to łatwiejszą wymianę towarów oraz względną stabilność, jak również łatwiej było transportować tą formę płatności na dłuższych trasach. Można było już wtedy nazywać tą formę płatności jako pierwotny pieniądz kruszcowy. Wymagał on każdorazowo ważenia, wprowadzając stopniowo sztabki metali o różnej wielkości. Taki system znano w starożytnym Egipcie w III tysiącleciu p.n.e. oraz Chinach.

Pierwsze monety w starożytności jako formy płatności, były tożsame z formowaniem się państwowości, co ułatwiało pierwszym władcom pobieranie podatków Na terenie obecnej Turcji, w dawnej  Lidii, znaleziono monety ze stopu złota i srebra pochodzące z czasów VII wieku p.n.e. Miały one różny kształt, znaleziono owalne, kwadratowe jak i wielokątne i prostokątne. Najbardziej rozpowszechnione były w basenie Morza Śródziemnomorskiego, gdzie były używane przez Fenicjan oraz Greków. W tym samym czasie inne wczesne państwa również stosowały podobne monety – były to Indie oraz Chiny.  Jednak to mocarstwo rzymskie rozwinęło monetę jako formę płatności i w dodatku upowszechniło nazwę złotego krążka jako monety od nazwy swojej bogini – Pecunia, co znaczyło „moneta”. Pierwsza moneta została wprowadzona  około V wieku p.n.e., kiedy to stopniowo przestano używać kruszce w wymianie handlowej. Nazwa tej monety pochodziła od miedzi – aes rudae – czyli as miedzi. Jednocześnie stała się ona jednostką wagi zwaną funtem rzymskim, Librą, oznaczoną literą L. Mennica w Kapui wybijała około 340 roku p.n.e. srebrną monetę zwana dydadrachmą, o wadze około 6,82 g. Następną srebrną monetą był wybijany już w Rzymie około 269 roku p.n.e. denar  o nazwie wiktoriat o wadze około 3,42 g z podobizną bogini Wiktorii, który był używany głownie w wymianach z innymi państwami. Złoto weszło do obiegu jako moneta podczas wojny punickiej z Kartaginą – 218 – 202 rok p.n.e. Srebrne monety, denary również dobrze funkcjonowały w wymianach handlowych – jeden denar miał wartość 2,5 asa. Cechą charakterystyczną wszystkich rzymskich monet były stemple podobizn bogów rzymskich – Jowisza, Janusa, Junony, Marsa i Minerwy. Natomiast na awersie pokazywano dzioby statków. Dopiero cesarz Juliusz Cezar wprowadził zwyczaj wybijania swojej podobizny, co później kontynuowano za innych cesarzy. 

Dla pokazania wartości monety – dzienny koszt wyżywienia jednej osoby wynosił około 2 asów, a koszt utrzymania rodziny składającej się z 3 osób plus niewolnik wynosił 8 asów dziennie. Ekwiwalent 8,7 l zboża (jednostek modus) w regionach rolniczych Egiptu kosztował 8 asów, ale ten sam modus w Rzymie kosztował 32 asy. Było to w czasach Seneki – 4 rok p.n.e. – 65 n.e. Żołd dla jednego żołnierza wynosił 1 denara dziennie, a centurion 15 denarów. Ówczesny robotnik kosztował dziennie około 2 denarów.

Dewaluacja pieniądza cesarstwa rzymskiego była jedną z przyczyn jego upadku. Niewolnictwo, na którym była oparta  ówczesna gospodarka, epidemie oraz brak dalszych podbojów są uważane za przyczyny braku kontroli nad strukturą państwa. Jednocześnie brak reform gospodarczych i politycznych doprowadziło do upadku cesarstwa. Zapotrzebowanie na denary, wybijane w srebrze i złocie w Rzymie, bardzo wzrosło w ostatnich latach cesarstwa, że istniejące kopalnie rudy miedzi, srebra nie nadążały z dostarczaniem kruszców. Kryzys gospodarczy III wieku naszej ery doprowadził do zmiany ilości cennego kruszcu w monecie. Obowiązująca reguła określenia wartości monety według ilości zawartego w niej kruszcu, doprowadziła do wprowadzenia do powszechnego obiegu denarów zawierających połowę mniej srebra i złota. Zaczęto dodawać inne metale przy wybijaniu monet, ale nominał pozostawał ten sam. Powstała nowa moneta „antoniany”, wprowadzona przez cesarza Karakali (188 – 217 n.e.). Dwa stare denary miały mieć wartość jednego antoniana, który zawierał o połowę więcej srebra. Faktycznie więc była to dewaluacja o 25%. Przy tak znaczącym spadku wartości monety rzymskiej, egipscy bankierzy oraz handlarze Bliskiego Wschodu nie chcieli przyjmować denara jako formy płatności. Również żołnierze nie chcieli swojego żołdu w monecie rzymskiej, domagając się płatności w ziemi. Przy tak wielkim kryzysie, cesarz Dioklecjan w 301 roku n.e. wydał Edykt o Cenach Maksymalnych, w którym określone były surowe kary za jego nieprzestrzeganie. Był on jednak prawie powszechnie ignorowany, doprowadził tylko do szeroko rozwiniętego czarnego rynku. Cesarz nakazywał wybijanie coraz większych ilości monet z miedzi, doprowadzając do powszechnej hiperinflacji. Worki monet potrzebne były do zapłaty za podstawowe produkty żywieniowe. Rezultatem była wojna, określana jako atak barbarzyńców na Rzym, doprowadzając do podziału na Cesarstwo Wschodnie i Zachodnie. Detronizacja ostatniego cesarza rzymskiego Romulusa Augustulusa w 476 roku oznaczała upadek Cesarstwa Zachodniego.

Nastąpił chaos finansowy na wszystkich obszarach dawnego imperium – miasta, terytoria i ich władcy wybijały swoje własne monety. Pojawili się handlarze tych monet, którzy na targach zajmowali istniejące wówczas ławy i rozkładali na nich swoje monety. Nazwa ławki po łacinie to banco, stąd zaczęto tych handlarzy nazywać bankierami. Starożytność znała proceder pożyczania pieniędzy na procent – stosowano to w Babilonii, Egipcie i Rzymie. W średniowieczu lichwa była potępiana jako zaprzeczenie nauki obowiązującego kościoła.

Nowa złota moneta o wadze 3,89 g, wprowadzona przez Konstantyna I w 308 roku o nazwie solid była używana w całym Bizancjum do końca X wieku. Następne monety wschodniego handlu, również solidy, oparte były na złocie, srebrze i miedzi, miały kształt wklęsło-wypukły i istniały aż do upadku Konstantynopola 1493 r. W roku 790 przeprowadzono reformę miar i wag, połączoną z reformą monetarną, w której wprowadzono funt karoliński o masie 408 gram. Średniowiecze przyniosło znaczny rozwój miast oraz rzemiosła co skutkowało zwiększonym handlem i zapotrzebowaniem na monety. Florencja i Wenecja stały się znanymi centrami wymiany handlowej pomiędzy państwami i terytoriami, zwłaszcza ze wschodem. Tak powstał floren, złota moneta o o wadze 3,5 g wybijana we Florencji od 1252 roku. Moneta ta stała się wkrótce powszechnie znana i akceptowana w Europie. Następnymi włoskimi monetami stały się cekin (wł. Zecchino) w 1543 roku, którego prototypem był srebrny dukat z 1193 roku. Natomiast Wenecja emitowała złotego dukata, o wadze 3,55 g., aż do upadku Republiki Weneckiej w 1797 roku. Banki Medyceuszy, które pożyczały władcom, upadły, ponieważ nie mieli oni w zwyczaju zwracania pieniędzy. Ciekawą historią z tego czasu jest bankructwo banku Zakonu Templariuszy, który nie doczekał się zwrotu swoich długów od francuskiego króla Filipa Pięknego (1268 – 1314). Król ten rozprawił się z nimi za pomocą siły, zabierając ich majątek, dzięki czemu nie był im już nic winien. Przełomem w dominacji włoskiego handlu stała się angielska dominacja, która po odkryciu Ameryki w 1492 roku zapoczątkowała rozwój nowego systemu monetarnego Anglii oraz Hiszpanii, Francji,  i Niderlandów.

Mieszko I oraz jego syn, Bolesław Chrobry,  wprowadzili pierwsze polskie monety ze srebra, nazywane również denarami, w latach pomiędzy 980 a 1000 rokiem. Polska była znanym szlakiem handlowym, rzymski denar był na jej ziemiach znany i używany w handlu. Szlak Bursztynowy ciągnący się od Bałtyku do Morza Śródziemnego, zostawił wiele monet z innych terytoriów – w wykopaliskach znaleziono monety bizantyjskie, rzymskie, greckie oraz arabskie. Rozbicie dzielnicowe spowodowało niestety upadek wartościowego denara, którego zastępowano cienką blaszką miedzianą o nazwie „breakt”. Na początku wieku XIII pojawiła się moneta o nazwie grosza praskiego, wprowadzona przez Przemyślidów. Dopiero Władysław Łokietek powrócił do denara i nowej monety – złotego florena. Jednakże poważną reformę monetarną wprowadził król Kazimierz Wielki, którą kontynuowali  Jagiellonowie. Wprowadzono grosze krakowskie, miedziane denary oraz kwartalniki. Jeden grosz był wart kilkanaście denarów. Wzrost gospodarki dzięki działaniom Kazimierza Wielkiego, powodował zwiększanie wartości tej polskiej waluty. Następny król, Zygmunt Stary, w XVI wieku wprowadził nową monetę – szelągi i trojaki, które były wybijane razem z istniejącym już groszem.

Polski złoty został wprowadzony w 1496 roku mocą sejmu piotrkowskiego najpierw jako jednostka obrachunkowa o wartości 30 srebrnych groszy. Był to również czas rozwoju gospodarczego, z eksportem polskiego zboża, miodu, wosku oraz smoły. Jednak wojna trzydziestoletnia w pierwszej połowie XVII wieku przyniosła inflację. Pisał o tym Mikołaj Kopernik w swoim dziele „O monecie i inne pisma ekonomiczne”, stwierdzając że „pieniądz gorszy wypiera lepszy”.  Król Stefan Batory wprowadził talara, którego wartość miała aż 500 groszy. Następnymi monetami był złoty dukat Zygmunta III Wazy, o wartości 100 dukatów. Ostatnią przedrozbiorową monetą był złoty tynf, wybity w mennicy królewskiej Jana Kazimierza. Najazdy szwedzkie spowodowały inflację, która w mniejszym lub większym stopniu występowała aż do czasów rozbiorów.

Różne zasady bicia monet były zależne od woli panujących władców. Powszechność monet opartych na szlachetnych kruszcach doprowadzała do zmniejszania ilości złota lub srebra, co też powoli stawało się koniecznością, bo zaczynało ich brakować. Monety z zawartością miedzi miały zastąpić srebro i złoto, ale żeby osiągnąć taką samą wartość musiały ważyć coraz więcej. Stały się tak duże, że nie można było ich praktycznie stosować w codziennym handlu. Miasta włoskie, słynące z handlu na wielkich terytoriach, wprowadziły kwity papierowe, które były już od XIII stosowane przez handlarzy. Taki kwit ułatwiał podróże, ponieważ karawany handlarzy nie musiały już mieć ochrony zbrojnej dla złotych i srebrnych monet. Kwity stały się protoplastą pieniądza papierowego. W obecnej dobie pieniądza elektronicznego oraz walut nie opierających się bezpośrednio na złocie, monety zostały w obiegu jako uzupełaniające drobne grosze.

Poprzedni artykułMoskiewskie srebrniki
Następny artykułKurs walutowy
- Advertisement -spot_img

More articles

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Proszę wpisać swój komentarz!
Proszę podać swoje imię tutaj

- Advertisement -spot_img

Latest article